Eekhoorn
Red squirrel - Sciurus vulgaris
De eekhoorn is perfect aangepast aan het leven in de boomtoppen. Zijn grote pluimstaart gebruikt hij als stuur en evenwichtsorgaan. Hij beweegt zich razendsnel over de stam en door het bladerdak, waar hij voedsel verzamelt en zijn wintervoorraden verstopt op tientallen plekken. Niet alle voorraden worden teruggevonden, en dit draagt bij aan de verspreiding van boomzaden door het bos. De eekhoorn is momenteel niet bedreigd in Nederland en past zich goed aan. Toch staat hij plaatselijk onder druk door verkeer, schommelingen in het aanbod van voedsel en concurrentie van uitheemse eekhoornsoorten.
Eekhoorns vallen op door hun grote pluimstaart, oorpluimen, grote ogen en lange tenen met scherpe nagels. De kleur van zijn rug en staart varieert van rood(oranje) tot kastanje- of donkerbruin. Zijn buik is wit en steekt duidelijk af tegen de rug. In de winter zijn de oorpluimen langer en is de vacht grijzer en donkerder dan in de zomer.
De eekhoorn is overdag actief en tamelijk makkelijk te zien, vooral in de vroege ochtend. Let op beweging hoog in de bomen, het kenmerkende alarmroepen (een hard, herhaald tjakken) en zijn grote sprongen van tak naar tak. Hij kan ook op de bosbodem worden waargenomen tijdens het eten. Ook zijn sporen zijn goed herkenbaar: afgekloofde dennenappels met rafelige schubben, gespleten hazelnoten, paddenstoelen opgeslagen in boomvorken en in de winter bolvormige bladnesten hoog in kale loofbomen.
De eekhoorn heeft een voorkeur voor ouder bos, omdat daar meer voedsel en nestgelegenheid is. Hij leeft vooral in bomen en bouwt zijn nest in de boomkroon of in een takvork, meestal niet ver van de stam. Het nest is bolvormig, 30 tot 50 cm groot en van binnen bekleed met zacht materiaal zoals bast, gras, mos of wol. Soms gebruikt hij ook boomholten, oude kraaien- of eksternesten of grote nestkasten. Naast één hoofdnest gebruikt de eekhoorn vaak meerdere reservenesten.
Zijn voedsel bestaat hoofdzakelijk uit boomzaden, zoals noten, eikels en zaden uit kegels van naaldbomen. Afhankelijk van het seizoen eten eekhoorns ook knoppen, bladeren, bessen, schors en paddenstoelen. In de herfst eet hij extra veel om vetreserves op te bouwen. Hij legt voedselvoorraden aan in de grond, tussen bladeren, in boomholtes of in de oksel van een boomstam. Dankzij zijn reukvermogen vindt hij veel van die voorraden terug. Een deel vergeet hij: deze boomzaden verspreiden zich door het bos.
De voortplantingsperiode loopt van december tot februari en nog eens van mei tot juni. In jaren met weinig voedsel slaat het vrouwtje de eerste periode soms over. Tijdens de paartijd achtervolgen meerdere mannetjes hetzelfde vrouwtje. Na een draagtijd van 5-6 weken worden in een stevig kraamnest 2 tot 5 kale en blinde jongen geboren. Na ongeveer drie weken krijgen ze vacht, na vier weken gaan de ogen open en na tien weken worden ze gespeend. Rond drie maanden moeten ze een eigen territorium zoeken. Na ongeveer tien maanden zijn jonge eekhoorns geslachtsrijp.
De eekhoorn speelt een belangrijke rol in bos- en parkecosystemen. Omdat hij voedsel verstopt en niet alles terugvindt, helpt hij bij de verspreiding van boomzaden. Zo draagt hij bij aan de verjonging van het bos. Tegelijk is hij zelf een prooi voor onder meer boommarter, havik en vos, vooral wanneer jonge dieren net zelfstandig zijn geworden. De eekhoorn is daardoor zowel verspreider van zaden als een belangrijke schakel in de voedselketen.
- De eekhoorn houdt geen winterslaap, maar is in koude perioden wel minder lang actief en blijft soms enkele dagen in zijn nest.
- Hij gebruikt zijn pluimstaart als roer, als evenwichtsorgaan en bij regen zelfs als een soort paraplu.
- De eekhoorn kan prima zwemmen.
- Hij gebruikt naast een hoofdnest vaak nog meerdere reservenesten.
- De naam Sciurus verwijst letterlijk naar een dier dat in de schaduw van zijn staart zit.
De eekhoorn ontbreekt in grote open gebieden en komt vooral voor in Drenthe, Overijssel, Utrecht, Gelderland, Noord-Brabant en Limburg. Ook in de duinen van Noord- en Zuid-Holland en in Zeeuws-Vlaanderen komt de soort voor.
De eekhoorn komt voor in een groot deel van Europa, met uitzondering van het zuidwestelijk deel van het Iberisch Schiereiland, het zuiden van de Britse Eilanden, IJsland en de noordelijke toendragebieden. Oostwaarts loopt het verspreidingsgebied door tot Kamtsjatka in Rusland. De soort leeft tot op hoogtes van ongeveer 2000 meter en is in Europa de meest voorkomende eekhoornsoort.
Alleen nationaal beschermd
De eekhoorn is in Nederland niet bedreigd, maar is wel kwetsbaar voor verschillende drukfactoren. In het verkeer vallen veel slachtoffers, onder meer omdat eekhoorns bij gevaar tijdens het oversteken soms stil gaan zitten. Daarnaast is de populatie sterk afhankelijk van het voedselaanbod: na een minder goede zomer en herfst kunnen veel dieren de winter niet overleven en neemt ook de vruchtbaarheid in het volgende jaar af. Ook klimaatverandering zet de soort onder druk, doordat bomen, bloemen en insecten die als voedsel dienen veranderen of verdwijnen. Verder vormen uitheemse eekhoornsoorten een risico; in Groot-Brittannië is de rode eekhoorn hierdoor op veel plaatsen teruggedrongen en ook in Nederland leven al populaties van exoten, zoals de Pallas’ eekhoorn.
Je kunt eekhoorns helpen door je tuin of buurt groener en voedselrijker te maken met inheemse bomen, struiken, bloemen en planten. Als er in je omgeving eekhoorns leven, kun je zaden en noten voor ze klaarleggen. Werk mee aan groene verbindingen in de omgeving, zodat eekhoorns zich veilig kunnen verplaatsen tussen bomen en groengebieden.
De eekhoorn is niet opgenomen op de Rode Lijst NL Zoogdieren 2020. De soort is opgenomen in bijlage IX van artikel 11.54 van de Omgevingswet. De eekhoorn staat op Appendix III van de Conventie van Bern (1982) en is niet vermeld in de Habitatrichtlijn (1992). Het is verboden eekhoorns te vangen, te doden, in gevangenschap te houden of te verhandelen, en hun nesten te beschadigen of te bemachtigen.