Hazelmuis
Hazel dormouse - Muscardinus avellanarius
De hazelmuis is een van de meest sierlijke kleine zoogdieren van Nederland. Met zijn grote zwarte ogen, rossige vacht en pluimige staart oogt hij bijna sprookjesachtig. Maar achter dat charmante uiterlijk schuilt een uiterst gevoelig beestje. Hij is in de jaren '70 sterk achteruit gegaan maar kan zich herstellen door gericht beheer van de natuur. De hazelmuis leeft hoog in struikgewas, houtwallen en bosranden en komt zelden op de grond. Hij beweegt zich behendig door de takken en twijgen. Waar hazelmuizen voorkomen, is de plantengroei rijk, gevarieerd en goed met elkaar verbonden.
De hazelmuis is de knapste van de Nederlandse zoogdieren: een kleine muis met een warm rossige tot oranjebruine vacht, grote zwarte ogen en kleine ronde oren. De lange, pluimige staart is opvallend behaard en helpt hem bij zijn evenwicht in de vegetatie. Alleen in de winter komt hij op de grond om in winterslaap te gaan.
De hazelmuis is lastig waar te nemen, omdat hij vooral ’s nachts actief is en hoog in de vegetatie leeft. Zijn aanwezigheid wordt vaak vastgesteld via de karakteristieke bolvormige nesten in struiken, vraatsporen aan hazelnoten of gerichte inventarisatie-onderzoeken. In geschikte gebieden kun je ook zoeken naar nesten in braamstruiken, kamperfoelie en andere dichte klimplanten.
De hazelmuis leeft in structuurrijke overgangszones tussen bos en open terrein. Heggen, houtwallen, braamstruiken, bosranden en klimplanten zoals kamperfoelie zijn belangrijk, omdat ze voedsel, nestgelegenheid en veilige verplaatsingsroutes bieden. Aansluitende bossen bieden winterslaapverblijf. Hij beweegt zich het liefst door aaneengesloten begroeiing en is daardoor sterk afhankelijk van goed verbonden landschappen.
Het voedsel van de hazelmuis wisselt sterk met het seizoen. In het voorjaar zijn bloemen en knoppen belangrijk, in de zomer volgen vruchten, bessen en insecten, en in het najaar spelen noten en zaden een grote rol. Juist die opeenvolging van voedselbronnen door het jaar heen maakt een gevarieerd landschap essentieel. Voor de winterslaap moet de hazelmuis voldoende vetreserves opbouwen.
De hazelmuis krijgt in het zomerhalfjaar één of twee keer 2-7 jongen. Vaak begin juli en eind augustus. Het nest is bolvormig en wordt zorgvuldig gevlochten van gras, bladeren en ander plantaardig materiaal. Het ligt verborgen in struiken of klimplanten. De jongen drinken zes tot acht weken bij de moeder. Een rustige, voedselrijke en goed verbonden leefomgeving is essentieel voor een succesvolle voortplanting.
De hazelmuis is een kleine planteneter en insecteneter die zaden, vruchten en noten benut en daarmee de dynamiek van struik- en bosrandvegetaties helpt. Tegelijk is hij zelf prooi voor uilen, marters en andere roofdieren. Omdat hij zo sterk afhankelijk is van samenhangende, structuurrijke overgangszones, zegt zijn aanwezigheid veel over kleinschalige en ecologisch rijke landschappen.
- De hazelmuis is het knapste zoogdiertje van Nederland.
- De hazelmuis vlecht bolvormige nesten van gras en bladeren.
- Cruciaal voor zijn overleving is een goed verbonden netwerk van heggen, bosranden en struwelen.
- Hazelmuizen moeten in de herfst voldoende vet opslaan om de winterslaap door te komen.
De hazelmuis komt in Nederland nog maar op een beperkt aantal plaatsen voor, van nature alleen in Zuid-Limburg en ook in buurlanden. Daarmee is het een van de meest bijzondere en kwetsbare kleine zoogdieren van ons land.
De hazelmuis komt in grote delen van Europa voor, maar ontbreekt in sommige noordelijke en zeer open gebieden. Binnen dat verspreidingsgebied is het een karakteristieke soort van structuurrijke bosranden, heggen en kleinschalige landschappen. Van Italië en Griekenland tot het zuiden van Zweden, en van de Britse Eilanden en Bretagne oostelijk tot in West-Rusland. Niet op het Iberisch Schiereiland.
Europees beschermd IV
De hazelmuis staat als Bedreigd op de Rode Lijst Zoogdieren. Hij staat in Nederland onder druk door versnippering van leefgebied, het verdwijnen van heggen en houtwallen, intensief beheer en het verlies van gevarieerde bosranden en struwelen. Omdat de soort bijna niet over open terrein trekt, zijn kleine onderbrekingen in vegetatie al een groot probleem. Behoud en herstel van verbonden, structuurrijke overgangszones zijn daarom cruciaal.
Je kan helpen door waarnemingen van hazelmuizen, nesten of vraatsporen door te geven via telmee.nl en waarneming.nl. In beheer helpt het wanneer heggen, houtwallen, braamstruwelen, bosranden en klimplanten behouden en verbonden blijven. Juist een netwerk van dekking en voedsel is voor deze soort essentieel.
De hazelmuis is in Nederland streng beschermd. De soort valt onder het beschermingsregime voor soorten van de Habitatrichtlijn, omdat hij op Bijlage IV staat. Dat betekent dat het verboden is om hamsters opzettelijk te doden, te vangen of te verstoren en dat bij ingrepen rekening moet worden gehouden met hun voortplantings- en rustplaatsen. Bescherming van leefgebied en zorgvuldig beheer zijn daarom essentieel.