Haas
European hare - Lepus europaeus
De haas is karakteristiek voor het boerenland. Met zijn lange oren, krachtige achterpoten en grote goudbruine ogen is hij geknipt voor het open landschap. In de vroege ochtend of avondschemering zit hij vaak rechtop in het veld, voortdurend alert. In het voorjaar laat de haas zich van zijn spectaculairste kant zien: tijdens de rammeltijd jaagt en bokst de haas door de akkers en weilanden. De soort is algemeen aanwezig, maar gaat achteruit door de intensivering van de landbouw, verlies aan dekking en het verkeer.
Een haas is groter en forser dan een konijn. Hij heeft lange oren met zwarte punten, lange krachtige achterpoten en amberkleurige ogen. Zijn vacht is grijs- of geelbruin met een lichte buik en bleekgele wangen. Tijdens het lopen draagt de haas de staart vaak omlaag of horizontaal, waardoor vooral zijn zwarte bovenkant te zien is. Op zandgrond zijn hazen vaak warmer roodbruin, op klei lijken ze grijzer.
De haas kun je in de vroege ochtend en avondschemering goed zien in het open veld. In het voorjaar, als het gras nog kort is, zijn vechtende en achtervolgende hazen een spectaculair gezicht op akkers en graslanden. Overdag drukt de haas zich plat in zijn rustplek, een ondiepe kuil in gras of op een akkerrand, waarbij alleen de oren boven de vegetatie uitsteken. Schrikken hij op, dan spurt hij in een krachtige zigzag weg.
Van oorsprong is de haas een bewoner van steppen en open bosgebieden. In Nederland leeft hij vooral in open landbouwlandschappen met een afwisseling van akkers, graslanden, bermen, stroken ruig gras, heggen en bomenrijen. Zulke gevarieerde landschappen bieden tegelijk voedsel, dekking en rustplekken. Hazen graven geen holen, maar rusten in ondiepe kuiltjes in hoog gras, onder heggen, in bosranden of tussen kluiten van een geploegde akker.
De haas is een planteneter. In de winter bestaat het voedsel vooral uit grassen, terwijl in de zomer kruiden belangrijker zijn. Daarnaast eet hij granen, klaver, maïs, wortels en andere akkergewassen. De haas heeft veel invloed op de vegetatie en wordt daarom ook wel tot de kleine grazers gerekend. Net als het konijn eet hij soms zijn eigen keutels opnieuw om voedingsstoffen beter te benutten.
De bronsttijd begint rond februari en duurt tot augustus of september. In deze periode zijn in het veld vaak rennende en boksende hazen te zien. Tussen eind januari en oktober zijn er meestal vier worpen. De draagtijd is ongeveer zes weken, en per worp worden meestal twee of drie jongen geboren. Jonge hazen worden volledig behaard en met open ogen geboren in een open nest. De sterfte onder jonge dieren is hoog; van een nest overleeft maar een kwart het eerste jaar.
De haas is een belangrijke planteneter in open landschappen en vormt zelf een prooi voor roofdieren, vooral voor de vos. Door te grazen en selectief planten te eten beïnvloedt hij de begroeiingsstructuur van akkers, graslanden en ruigtes. De soort is bovendien een karakteristieke indicator van een gevarieerd en kleinschalig agrarisch landschap.
- Een haas kan op topsnelheid tot wel 65 km per uur halen.
- Een haas graaft geen holen, maar rust in ondiepe legers (kuiltjes) in het veld.
- Het ‘boksen’ in de rammeltijd is vaak een vrouwtje gedaan dat een opdringerig mannetje van zich af slaat.
- Een vluchtende haas kan plotseling haaks van richting veranderen om een vijand af te schudden.
De haas komt in heel Nederland voor. Vooral in open landbouwgebieden is hij nog steeds een bekende verschijning, al verschilt de dichtheid sterk per regio en landschap.
De haas is inheems in een groot deel van Europa en komt daarnaast voor in Turkije, de Kaukasus, het Midden-Oosten en delen van Centraal-Azië. Binnen Europa is het een kenmerkende soort van open landschappen en agrarisch gebied. Ook buiten het oorspronkelijke areaal is de soort op verschillende plaatsen ingevoerd.
Alleen nationaal beschermd
De haas gaat achteruit in Nederland. Belangrijke oorzaken zijn de intensivering en schaalvergroting van de landbouw, het verdwijnen van perceelranden en dekking, vaker maaien en andere geïntensiveerde grond- en gewasbewerkingen, waardoor vooral veel jonge hazen omkomen. Ook zijn ziekten zoals hazenpest en myxomatose variant een groot probleem. Ten slotte spelen verkeer en jacht een rol.
Als boer kan je hazen helpen door in open landschappen en op erven ruimte te houden voor dekking, zoals kruidenrijke randen, ruigtezomen, heggen en overhoekjes. Laat jonge haasjes die alleen in het veld liggen met rust: de moeder komt ze meestal dagelijks zogen. In landbouwgebieden kunnen wildredders aan machines helpen om slachtoffers bij maaien en andere werkzaamheden te voorkomen.
De haas staat op de Rode Lijst NL 2020 als 'gevoelig' en valt onder Appendix III van de Conventie van Bern (1982).De haas staat op de Rode Lijst NL 2020 als 'gevoelig' en valt onder Appendix III van de Conventie van Bern (1982). De soort is niet vermeld in de Habitatrichtlijn en is opgenomen in bijlage IX van artikel 11.54 van de Omgevingswet. De haas valt in Nederland onder de algemene bescherming van inheemse zoogdieren; onnodige verstoring of het doden van dieren in het wild is niet toegestaan. Omdat de haas schade kan veroorzaken aan landbouwgewassen, gelden er naast deze bescherming ook specifieke regels rond beheer en jacht.