Bruine rat
Brown rat - Rattus norvegicus
De bruine rat is een uitzonderlijk succesvolle alleskunner die zich als geen ander heeft aangepast aan het leven naast de mens. Met zijn hoge intelligentie, sterke leervermogen en flexibele dieet benut hij vrijwel elke omgeving van oevers tot riolen. Wereldwijd is hij een van de meest verspreide zoogdieren. De rat geeft soms overlast, maar dit voorkomen we door afval goed op te ruimen.
De bruine rat is fors gebouwd en heeft een lange, stugge vacht: hij is geel tot grijsbruin op zijn rug, lichter op zijn flanken en lichtgrijs tot vuilwit op zijn buik. Hij heeft een korte, spitse snuit met lange snorharen, kleine behaarde oren en donkere ogen. Zijn dikke, ronde en bijna kale staart is korter dan het lichaam. Zijn voorpoten hebben vier tenen en de achterpoten vijf. Er komen ook zwarte en albino dieren voor.
Op plekken waar veel bruine ratten voorkomen, is hij ook overdag te zien, maar meestal is hij 's nachts actief. Vooral in grote steden heb je 's nachts kans om hem waar te nemen. De keutels zijn groot en dik, vaak 12-20 mm lang en 5-7 mm breed, en worden vaak in grote hoeveelheden gevonden. De bruine rat kan piepen, grommen, knorren en krijsen.
De bruine rat komt voor in allerlei soorten leefgebieden, maar heeft een voorkeur voor een vochtige en niet te warme omgeving. Hij is een echte "cultuurvolger" en leeft in en bij boerderijen, woningen, stallen, pakhuizen, fabrieken, winkels en vuilstortplaatsen. In waterrijke gebieden komt hij ook buiten voor, bijvoorbeeld in rietvelden, langs watergangen en in riolen. De buiten levende bruine rat trekt in het najaar vaak naar bebouwing. Water, dekking en voedsel in de nabijheid zijn bepalend voor zijn leefgebied. Hij leeft van nature in gangen onder de grond en zoekt in een menselijke omgeving vooral ondergrondse plekjes op, zoals riolen en vochtige kelders.
De bruine rat is een alleseter die vooral leeft van eiwit- en zetmeelrijk voedsel. Hij eet onder meer graan, zaden, groenten, fruit, vis, slakken, larven, amfibieën, jonge zoogdieren, vogeleieren en aas. Ook knaagt hij aan botten en producten zoals zeep en kaarsen. Soms sleept hij voedsel mee naar een schuilplaats of legt hij voedselvoorraden aan.
De bruine rat plant zich het hele jaar door voort als er voldoende voedsel is, met een piek in maart en in september-oktober. Na een draagtijd van 20-23 dagen krijgt het vrouwtje gemiddeld 7 jongen, met uitersten van 1 tot 15. Ze kan drie tot vijf worpen per jaar krijgen. De jongen worden blind en naakt geboren. Na zeven tot tien dagen openen ze hun ogen en zijn ze volledig behaard. Na ongeveer 21 dagen worden ze gespeend. Vanaf drie tot vier maanden zijn jonge bruine ratten geslachtsrijp.
De bruine rat maakt als alleseter deel uit van allerlei voedselketens in en rond menselijke omgeving en waterrijke gebieden. Zelf is hij prooi voor marterachtigen, uilen, wilde katten en vossen. Door zijn grote aanpassingsvermogen, hoge voortplantingssnelheid en sociale leefwijze kan hij lokaal in grote aantallen voorkomen.
- De bruine rat heeft vier tenen aan zijn voorpoten en vijf aan zijn achterpoten.
- De bruine rat merkt veranderingen in zijn omgeving meteen op en kun je daarom moeilijk in vallen vangen.
- De tamme rat en de laboratoriumrat stamt af van de bruine rat.
- Één bruine rat produceert dagelijks ongeveer 40 keutels.
- Overlast van ratten voorkom je geen afval op straat te laten liggen.
In Nederland komt de bruine rat vrijwel overal voor. Terschelling was lange tijd vrij van ratten, maar vanaf de zomer van 2024 werden ook daar bruine ratten gesignaleerd. De soort is daarmee in vrijwel het hele land aanwezig, vooral in de buurt van menselijke bebouwing, water en voedselrijke plekken.
De bruine rat komt in geheel Europa voor, met uitzondering van enkele arctische streken. Oorspronkelijk kwam de soort alleen in Azië voor, maar in de 18de eeuw is hij waarschijnlijk via schepen vanuit Siberië en China ingevoerd in Europa. Inmiddels is de bruine rat wereldwijd een van de meest wijdverbreide en succesvolle zoogdieren.
De bruine rat is wereldwijd een van de meest succesvolle zoogdieren en houdt zich in Nederland uitstekend staande. De soort heeft een slecht imago als overlastdier en wordt veel bestreden. Overlast is echter in de meeste gevallen te voorkomen door afval goed op te ruimen.
Haal voedselbronnen weg, berg afval goed op en zorg voor goede hygiëne, zeker als je dicht bij water woont. Geef vogels liever kleine hoeveelheden voer per keer, zodat er geen resten blijven liggen die ratten aantrekken.
De bruine rat staat niet op de Rode Lijst NL Zoogdieren 2020. De soort is niet opgenomen in de Habitatrichtlijn (1992) en ook niet in de Conventie van Bern (1982).