Eikelmuis
Garden dormouse - Eliomys quercinus
De eikelmuis eet liever geen eikels en is ook geen muis. Het is wel een slaapmuis, die zes maanden per jaar in winterslaap gaat. Het is de meest bedreigde zoogdiersoort van Nederland en komt nog maar op twee plekken in Zuid-Limburg voor. Het dier heeft een afwisselend landschap van bosranden en heggen nodig met rommelhoekjes en boomholten als schuilplaats. ’s Nachts gaat hij op zoek naar kleine beestjes, zaden, vruchten en noten. Sinds 2018 loopt er een soortbeschermingsplan voor het herstellen van de populatie via leefgebiedherstel en een fokprogramma.
De eikelmuis is direct herkenbaar aan het stoere zwarte masker rond zijn grote zwarte kraalogen, de grote oren en de lange staart met een opvallend zwart-wit pluimpje aan het uiteinde. Zijn rug is rood- tot grijsbruin, de buik is licht van kleur. In vergelijking met andere slaapmuizen is de eikelmuis levendiger getekend.
De eikelmuis is ’s nachts actief. Zijn aanwezigheid blijkt vaak uit camerabeelden, geluiden in de nacht, vraatsporen, uitwerpselen of gericht inventarisatie-onderzoek. Omdat hij in Nederland uiterst zeldzaam is, zijn waarnemingen schaars en vaak gekoppeld aan beschermingsprojecten en onderzoek.
De eikelmuis heeft een voorkeur voor kleinschalige, structuurrijke landschappen met veel schuilplaatsen, nestgelegenheid en voedsel. Heggen, oude boomgaarden, op warme hellingen, ruige bosranden en oude gebouwen kunnen allemaal onderdeel zijn van zijn leefgebied. Belangrijk is dat dekking, voedsel en nestplaatsen dicht bij elkaar liggen. De soort profiteert van gevarieerde overgangen en een rijk mozaïek van vegetatiestructuren.
De eikelmuis is een opportunistische alleseter, maar doordat hij een combinatie van plantaardig en dierlijk voedsel nodig heeft is hij afhankelijk van gevarieerde, voedselrijke leefgebieden. Op het menu staan 'besjes en beestjes': insecten, miljoenpoten en slakken, maar ook vruchten, zaden, noten. Hij pakt ook wel eens een muis of mees. In het najaar is voedsel van groot belang om voldoende reserves op te bouwen voor de winterslaap en in het voorjaar om jongen te kunnen krijgen.
Na de winterslaap plant de eikelmuis zich voort in het voorjaar en de zomer. Een vrouwtje krijgt meestal één of enkele worpen per jaar met zo'n 3-6 jongen. De nesten liggen goed verborgen in boomholtes, nestkasten, dichte struiken of schuurtjes. De jongen groeien snel, maar zijn in de eerste fase volledig afhankelijk van de moeder. Rustige en veilige nestplaatsen zijn daarom essentieel voor het voortbestaan van de soort.
De eikelmuis is een zaad- en vruchteneter maar jaagt ook op kleine ongewervelden en andere dierlijke prooien. Daarmee neemt hij een bijzondere plaats in binnen het ecosysteem. Tegelijk is hij zelf een prooi voor uilen, marterachtigen en andere roofdieren. Omdat hij sterk afhankelijk is van gevarieerde en structuurrijke landschappen, wijst zijn aanwezigheid op een gebied met veel kleinschaligheid, overgangen en dekking.
De eikelmuis behoort in Nederland tot de zeldzaamste kleine zoogdieren.
Hij houdt een winterslaap en is dus een groot deel van het jaar verborgen.
Het zwarte masker rond de ogen en het zwart-witte staartpluimpje zijn heel kenmerkend voor de eikelmuis.
Het herstel van de eikelmuis vraagt vooral om kleinschalige, gevarieerde landschappen met veel dekking en voedsel.
De eikelmuis kwam algemeen voor in Zuid-Limburg, maar het verspreidingsgebied is sterk gekrompen. Nu komt de soort nog maar voor in twee bossen in Zuid-Limburg.
In Europa is de eikelmuis een van de soorten die het hardst in verspreiding achteruitgaat. In meerdere landen in het noorden en oosten van Europa is de eikelmuis verdwenen. In het midden van Europa gaat de soort achteruit, en zelfs in het zuidwesten van Europa, waar het lange tijd goed ging met de soort zijn signalen dat de soort ook daar onder druk staat.
De eikelmuis staat in Nederland sterk onder druk. Verlies van kleinschalige landschappen, door het verdwijnen van heggen, boomgaarden, rommelhoekjes, oude gebouwen en ruige overgangszones en versnippering van leefgebied hebben de soort sterk teruggedrongen. We zijn veel te netjes geworden in dorpen, agrarisch gebied en in de bossen. Omdat populaties klein en geïsoleerd zijn, is de soort extra kwetsbaar. Bescherming en herstel van samenhangende, structuurrijke leefgebieden met veel dierlijk en plantaardig voedsel zijn cruciaal voor behoud en herstel. Een afwisseling van bossen als jungles met dood hout en dichte struiken, en kleinschalig agrarisch landschap met veel rommelhoekjes, fruit en verstopplekjes en dorpen met oude huizen met zolders en vervallen schuurtjes met moestuinen zijn ideaal.
Je kunt helpen door je tuin waar ook in Nederland in te richten met inheemse planten en rommelhoekjes (bladerhoop, stenenstapel, takkenstapel), composthoop. Ook kan je helpen door te doneren, waarmee wij leefgebied van eikelmuis kunnen uitbreiden en inrichten. Geef waarnemingen van eikelmuizen door via waarneming.nl. Geef je spreekbeurt over de eikelmuis en haal geld op. Als je landeigenaar bent, zorg voor structuurrijke landschappen met heggen, oude fruitbomen, ruige randen en behoud of herstel schuilplaatsen. Zet geen rattengif buiten. En doe je kat een belletje om, of hou de kat binnen. In gebieden waar de soort voorkomt, is rust en zorgvuldig beheer belangrijk. Ook kunnen nestkasten en soortgericht beheer bijdragen aan herstel.
De eikelmuis is een beschermde soort onder de Omgevingswet. De soort staat op de Nederlandse Rode Lijst Zoogdieren in de categorie Ernstig Bedreigd. Het is aangewezen als karakteristieke typische soort voor habitattype H9160_B Eiken-haagbeukenbossen, heuvelland.