Huisspitsmuis
Greater white-toothed shrew - Crocidura russula
Heb je ooit een 'karavaan' van muizen gezien? Dan was het waarschijnlijk de huisspitsmuis. Jonge huisspitsmuizen vormen achter de moeder aan een sliert waarbij elk jong zich vastbijt aan de staart van de vorige. De huisspitsmuis heeft zich het best aangepast aan de mens: hij leeft in graslanden en bosranden, maar ook in huizen, schuren en stallen. Het hele jaar door is hij actief, ook in de koudste maanden. Vanwege zijn enorm hoge stofwisseling is de huisspitsmuis bijna continue op zoek naar eten. Als je 's nachts een schril gepiep hoort in een hoekje van de schuur, is dat vaak de huisspitsmuis.
De huisspitsmuis heeft een rossig tot grijsbruine rug en een iets lichtere, grijze buik. De overgang tussen rug en buik verloopt geleidelijk, waardoor hij vrij egaal oogt. Zijn oren steken duidelijk buiten de vacht uit en op de staart staan verspreid lange, zilverwitte haren, waardoor die tweekleurig lijkt. Zijn voeten zijn wittig en de tanden zijn volledig wit.
De huisspitsmuis is vooral 's nachts actief en daardoor lastiger direct te zien. Zijn aanwezigheid blijkt vaak uit de karakteristieke, sterk ruikende uitwerpselen, uit prooiresten in braakballen van (kerk)uilen of uit zijn harde, schrille kreten bij verstoring.
De huisspitsmuis leeft in een grote verscheidenheid aan omgevingen, maar heeft een voorkeur voor cultuurlandschappen en droge leefomstandigheden. Hij komt voor in graslanden, weiden, bosranden, tuinen, parken en heggen, en verblijft het hele jaar door ook in gebouwen. In de buurt van dorpen en steden zijn huizen, boerderijen, stallen, schuren en kelders geliefde plekken.
De huisspitsmuis is een actieve jager die per dag ongeveer zijn eigen lichaamsgewicht aan voedsel eet. Hij lokaliseert prooien met gehoor, reuk en tastharen en eet vooral kleine ongewervelden zoals insecten, spinnen, slakken, wormen en pissebedden. Daarnaast pakt hij ook grotere prooien, zoals jonge muizen en hagedissen, en soms aas. Omdat prooien vaak maar half worden verteerd, eet hij ook zijn eigen uitwerpselen om resterende voedingsstoffen alsnog op te nemen.
De voortplantingstijd duurt van februari tot november. Na een draagtijd van 28 tot 33 dagen worden 2 tot 10, gemiddeld 4, kale en blinde jongen geboren. Na 7 tot 14 dagen gaan de ogen open en vanaf ongeveer twee weken oud lopen de jongen in een 'karavaan' achter de moeder aan, waarbij ze zich aan elkaar vasthouden. Een vrouwtje kan 2 tot 5 worpen per jaar krijgen en de jongen zijn na drie maanden geslachtsrijp.
De huisspitsmuis is een kleine maar felle jager op ongewervelden en andere kleine dieren. Daarmee helpt hij populaties van insecten en andere strooiseldieren in toom te houden. Tegelijk is hij zelf onderdeel van de voedselketen, onder meer als prooi van (kerk)uilen, de resten van de huisspitsmuis worden regelmatig in braakballen gevonden.
- De huisspitsmuis houdt geen winterslaap, maar kan in koude periodes wel in een winterslaapachtige toestand raken?
- Jonge huisspitsmuizen vormen samen met de moeder een zogenaamde karavaan: elk jong bijt zich vast aan de staart van het vorige, zodat er een sliert ontstaat die de moeder volgt.
- Het nest van de huisspitsmuis herken je vaak aan zijn typische, zure geur.
- Hij eet per dag ongeveer zijn eigen lichaamsgewicht aan voedsel.
De huisspitsmuis komt verspreid over vrijwel heel Nederland voor, maar ontbreekt op Vlieland en Terschelling.
De soort komt voor in het zuidwesten en westen van Europa, vanaf het zuiden van het Iberisch Schiereiland noordwaarts tot Nederland en het noorden en oosten van Duitsland. Ook is hij te vinden in Marokko en Algerije.
De huisspitsmuis is niet bedreigd en komt in vrijwel heel Nederland voor. Toch is hij gevoelig voor renovatie van oude gebouwen, het dichten van kieren en het gebruik van pesticiden, omdat hij voor schuilplekken en voedsel sterk afhankelijk is van de directe omgeving van menselijke bebouwing.
Laat in tuinen en erven schuilplekken zoals takkenstapels, bladerhopen of compost intact, zodat spitsmuizen een geschikt leefgebied vinden. Gebruik geen gif tegen insecten, zodat er voldoende prooidieren beschikbaar blijven.
De huisspitsmuis is niet opgenomen op de Rode Lijst NL Zoogdieren 2020. De soort is opgenomen in bijlage IX van artikel 11.54 van de Omgevingswet, wat betekent dat hij wettelijk beschermd is: het is verboden de soort opzettelijk te doden, te vangen of te verstoren. Daarnaast staat de huisspitsmuis op Appendix III van de Conventie van Bern (1982) en is hij niet vermeld in de Habitatrichtlijn (1992).