Ondergrondse woelmuis
European pine vole - Microtus subterraneus
De ondergrondse woelmuis leeft in Nederland vooral in het zuiden: in Zeeland, Noord-Brabant, Limburg en lokaal in de Achterhoek. Om hem te zien moet je geduld hebben, want hij leeft diep verscholen in wortels, strooisel en ondiepe gangen. Zijn opvallend kleine ogen en korte staart verraden zijn leven ondergronds. Kenmerkend voor deze woelmuis is ook zijn dieet van wortels en knollen die hij diep onder het bodemoppervlak vindt. Het is door zijn leefwijze een minder bekende soort.
De ondergrondse woelmuis is klein, compact en donkerbruin tot grijsbruin van kleur. Hij heeft een stompe snuit, kleine oren die nauwelijks uit de vacht steken en een opvallend korte staart. Omdat hij meestal ondergronds leeft en zelden open en bloot wordt gezien verraden vooral vangsten, schedelkenmerken of ervaring met het leefgebied en sporen zijn aanwezigheid.
Het meest kenmerkende teken van de ondergrondse woelmuis is schade aan plantenwortels waarvan de bovenkant niet altijd zichtbaar is: planten die zonder aanwijsbare reden slap worden, verwelken of omvallen, omdat de wortels ondergronds zijn afgeknaagd. Trek je zo'n plant uit de grond, dan zie je de kaalgeknabbelde stengelbasis. Zoek ook naar kleine ingangen van gangen in de grond tussen graspolletjes, gevallen bladeren en plantenresten of aan de voet van hagen en heggen. In braakballen van buizerd en ransuil vind je de soort terug, en dat is vaak de meest betrouwbare bevestiging van zijn aanwezigheid.
De ondergrondse woelmuis leeft in dichte, structuurrijke begroeiing waar hij beschut tussen wortels, strooisel en ondergrondse gangen kan bewegen. Hij komt voor in graslanden, boszomen, heggen, ruige bermen en houtwallen. Vooral op plekken waar de bodem niet te vaak wordt verstoord. Een rijk ontwikkelde kruidlaag en voldoende dekking zijn belangrijk tegen roofdieren en om voedsel dicht bij het gangenstelsel te vinden.
De ondergrondse woelmuis eet vooral plantaardig materiaal. Anders dan veel andere kleine muizen benut hij juist veel ondergrondse delen van planten, zoals wortels en knollen, maar ook stengels, gras en kruiden. Daardoor foerageert hij vaak dicht onder het bodemoppervlak. De vraatsporen blijven daardoor meestal lang onopgemerkt, terwijl hij wel degelijk invloed heeft op de samenstelling van lage vegetaties.
In gunstige omstandigheden kan de ondergrondse woelmuis zich in het voorjaar en de zomer snel voortplanten. Een vrouwtje krijgt meerdere worpen per jaar, met meestal enkele jongen per nest. De nesten liggen goed verborgen onder de grond of in dichte vegetatie.
De ondergrondse woelmuis is een kleine planteneter en tegelijk een belangrijke prooisoort voor uilen, roofvogels en kleine roofdieren. Daarmee maakt hij deel uit van de voedselketen van graslanden, bosranden en kleinschalige cultuurlandschappen.
- De ondergrondse woelmuis brengt een groot deel van zijn leven vrijwel onzichtbaar onder de grond door.
- Hij eet vooral wortels en andere ondergrondse plantendelen.
- De ondergrondse woelmuis komt vrijwel uitsluitend in het zuiden van Nederland voor.
De ondergrondse woelmuis heeft in Nederland een beperkte verspreiding. Hij komt uitsluitend voor in de zuidelijke provincies, Zeeland, Noord-Brabant en Limburg, en lokaal in de Achterhoek. In de rest van het land ontbreekt hij.
De ondergrondse woelmuis komt voor in Midden-Europa in een gebied dat zich uitstrekt van Zuid-Nederland en Noord-Frankrijk tot Oekraïne en Noord-Griekenland. In de Baltische staten en het westen van Rusland is de soort schaarser. Hij ontbreekt in het grootste deel van Italië, op het Iberisch Schiereiland, de Britse Eilanden en Noord-Europa.
Alleen nationaal beschermd
De ondergrondse woelmuis is niet bedreigd, maar intensivering van de landbouw en veranderingen in het landschap kunnen de soort lokaal snel onder druk zetten. Omdat hij bovendien verborgen leeft, valt achteruitgang niet altijd snel op in de reguliere monitoring.
Het beste wat je kunt doen is Zoogdierbescherming steunen in zijn werk voor deze en andere kleine zoogdieren, en bij het beheer van tuinen, erven of groenstroken bewust kiezen voor een iets rommeliger en gevarieerder inrichting.
De ondergrondse woelmuis staat niet op de Rode Lijst NL Zoogdieren 2020. De soort is niet opgenomen in de Habitatrichtlijn (1992) en ook niet in de Conventie van Bern (1982). De ondergrondse woelmuis valt in Nederland wel onder de algemene bescherming van inheemse zoogdieren; onnodige verstoring of het doden van dieren in het wild is niet toegestaan.