Zoogdieren van Zoetwater en Oever
In het programma Zoetwater en Oever werken we aan onze Hollandse zoetwaternatuur. Met het natuurherstel langs rivieren en beken, moerassen en waterbergingsgebieden, meren en plassen, sloten en vaarten. Omdat de zoogdieren die hier leven zowel op het land als in het water actief zijn, kijken we ook naar de oevers.
Het vaak onderling verbonden systeem van watergangen met natuurlijke oevers is een netwerk waar voor veel zoogdieren leven, zoals otter, bunzing, hermelijn, waterspitsmuis, Noordse woelmuis, bever, meervleermuis en watervleermuis. Daar vinden zij hun prooien zoals vissen en amfibieën, water- en oeverplanten, woelmuizen en kreeften, grote kevers en dansmuggen.
Versnippering, gevaarlijke wegen en slecht water
Veel zoogdieren die in deze gebieden leven staan onder grote druk. Slechte waterkwaliteit, versnippering en gevaarlijke infrastructuur bedreigen oeverzoogdieren. Zo wordt jaarlijks meer dan 25% van de otters doodgereden. De watergangen en oevers hebben een overschot aan mest en het stikt er op veel plekken van de ongewenste rivierkreeften. De bunzing en hermelijn kampen met een dramatisch gebrek aan dekking en prooidichtheid in het strakgetrokken agrarisch gebied, waardoor ze kwetsbaar zijn voor roofdieren en verkeer. Voor de zeldzame Noordse woelmuis is het wegvallen van waterdynamiek en de versnippering van leefgebied fataal; zij hebben grote, aaneengesloten en vochtige ruigten nodig om te overleven.
Het natuurherstel van de waterrijke natuur stagneert sinds 2010, blijkt uit het Living Planet Report Zoet Water (WWF, 2026). Hermelijn, meervleermuis en Noordse woelmuis staan op de Rode Lijst. Bever, otter, meervleermuis en Noordse woelmuis zijn Europees beschermd en wij moeten als land goed voor hen zorgen. Van deze vier gaat het eigenlijk alleen met de bever goed. Bij de Noordse woelmuis zijn we zelfs bang dat deze binnen afzienbare tijd kan uitsterven als er niets gedaan wordt.
Schoon water en donkerte
Veel dieren, zoals de waterspitsmuis, hebben schoon water en waterbeestjes als voedsel nodig. Dat wordt steeds lastiger door overbemesting, vervuiling en kale oevers. De bever maakt als landschapsarchitect de oeverzone wilder en rijker voor allerlei planten en dieren en geeft een uitdaging voor het beschermen van de waterkeringen tegen graverij. De meervleermuis en watervleermuis hebben vooral last van lichtvervuiling en het verdwijnen van insecten langs donkere watergangen en meren waar ze eten.
Ook voor de mens
Het herstellen van de ecologische samenhang in ons waternetwerk is voor deze soorten dan ook geen luxe, maar een bittere noodzaak voor hun voortbestaan. Natuurlijke oevers filteren water, bufferen piekafvoeren en zijn de kraamkamer van vis. Vleermuizen die boven het water jagen houden muggenplaagjes in toom. En een beek die bruist van leven nodigt uit om te vertragen, iets wat we allemaal nodig hebben.
Beschermingsmaatregelen zijn keihard nodig. Zoals het maken van robuuste verbindingen tussen natuurgebieden, meer groenblauwe dooradering van ons landschap en betere faunapassages zodat dieren gevaarlijke plekken kunnen oversteken.
Wilde otters, wilde rivieren
Het nationaal actieplan otter brengt alle kennis, partijen en maatregelen samen om de otterpopulatie te versterken. Dat is nodig want de groei stokt en de verspreiding door Nederland ook. De robuuste verbindingen bestaan uit het Nederlandse rivierengebied, en de Natte As in West-Nederland, van de Randmeren en Naardermeer langs het plassengebied naar de Biesbosch. Faunapassages (oversteekplekken) voorkomen dat ieder jaar duizenden zoetwaterzoogdieren worden doodgereden. We hebben een meldpunt faunafail waar iedereen faunapassages kan melden die niet meer werken.
Sterke oevers, sterke systemen
Ook doen we gerichte beschermingsprojecten voor problemen van nu zoals de plaag ven rivierkreeften en slechte waterkwaliteit op veel plekken. Met de maatregelen tegen de rivierkreeften creëer je ook leefgebied voor roofdieren van rivierkreeften zoals snoek, baars, aal, otter en in de toekomst hopelijk ook de Europese nerts. Natuurvriendelijke oevers zijn hierbij een wondermiddel. De oeverplanten zuiveren water, geven Amerikaanse rivierkreeften weinig plek om te graven en de rijkbegroeide oevers geven allerlei dieren leefgebied en verbinding en zijn daarom bij uitstek een manier om natuur voor ons te laten werken.
Binnen dit programma zetten we ons ervoor in dat mensen meer wildheid in het landschap waarderen in plaats van het strak te trekken. Dat mensen ‘rommel’ in het landschap (takkenhopen, omgevallen bomen, bulten, onderwaterhout) gaan zien als verstoppen voor dieren en bloemrijke ruigbegroeide rietoevers gaan kiezen boven kaalgemaaide oevers. En dijken als de verbinding tussen water en oeverleefgebied, in plaats van als grens. Door ons hele landschap te verrijken met natuurvriendelijke oevers, poelen en meanderende beken hebben zoogdieren overal plek.